معرفی و تاریخچه انگورستان ملک
تاریخچه بنای انگورستان ملک به دوره قاجار و زمان ناصرالدین شاه باز می گردد. محل این بنا در ابتدا تاکستان بزرگی بود که با گسترش شهرسازی و خیابان بندی، بخشهایی از آن در گذر واقع شده است. به همین دلیل این مکان به “انگورستان” معروف شد.
محمد صدر بوشهری (پدر محمد ابراهیم ملک التجار) این تاکستان را خریداری نمود و آن را برای برگزاری مراسم سوگواری و عزاداری در روزهای تاسوعا و عاشورا اختصاص داد.
این اثر در تاریخ ۱۸ آذر ۱۳۵۲ با شماره ثبت ۱۲۵۲ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. انگورستان ملک نمونه ای از معماری و هنر دوره قاجار است و علاوه بر ارزش تاریخی از نظر فرهنگی نیز اهمیت دارد. این بنا محل اجرای نیات واقف از جمله برگزاری مراسم مذهبی و… بوده است.
سبک معماری و تزئینات عمارت
انگورستان ملک را میتوان در چارچوب معماری خانههای تاریخی و اعیانی اصفهان و با ویژگیهای شناختهشده معماری دوره قاجار بررسی کرد. سازماندهی فضاهای مختلف در ارتباط با حیاط، وجود فضاهایی مانند شاهنشین، حیاط اندرونی، حوضخانه و زیرزمین و همچنین توجه به نورگیری و شرایط اقلیمی، از ویژگیهایی است که در ساختار این خانه دیده میشود. در میان عناصر معماری بنا، گوشوارههای شاهنشین جایگاه ویژهای دارند؛ وجود این فضاها از ویژگیهایی است که این عمارت را از برخی خانههای قاجاری اصفهان متمایز میکند.
بخش قابل توجهی از جلوه معماری انگورستان ملک به تزئینات و عناصر چوبی آن مربوط میشود. آینهکاری، گچبری، نقاشی، گرهچینی و شیشههای رنگی در بخشهای مختلف بنا به کار رفتهاند و در کنار یکدیگر ترکیبی از هنرهای تزئینی رایج در خانههای تاریخی ایران را شکل دادهاند. در ارسی هفتدری، چوب چنار همراه با نقوش اسلیمی و شیشههای رنگی به کار رفته و شیشههای سبز، قرمز، زرد و آبی در شبکههای تزئینی آن دیده میشود. همچنین در برخی قسمتها، نقاشی روی شیشه و شکبری با آیات قرآن به تزئینات بنا افزوده شده است.
در ساخت و تزئین بخشهای مختلف این بنا از مصالح و مواد متنوعی استفاده شده است. سنگهای حجاریشده یکپارچه در سالن سرپوشیده، کاشی معرق در زیرزمین و چوب در گرهچینی، ارسیها و سرستونهای مقرنس از جمله نمونههای قابل توجه هستند. سرستونهای مقرنس چوبی سالن سرپوشیده نیز از عناصر شاخص بنا به شمار میروند. در کنار معماری ثابت عمارت، بخشی از مبلمان و صندلیهای تاریخی موجود در خانه نیز از چوب گردو و معرق چوب ساخته شدهاند و به دوره استفاده مرحوم ملک التجار تعلق دارند.
مجموع این عناصر، انگورستان ملک را به نمونهای قابل توجه از معماری خانههای تاریخی اصفهان تبدیل کرده است؛ بنایی که در آن فضای سنتی خانه، عناصر چوبی، شیشههای رنگی و تزئینات آینهکاری، گچبری و کاشیکاری در کنار یکدیگر، هویت معماری و هنری آن را شکل دادهاند.
شاه نشین
شاه نشین، فضایی مرتفع در خانه های قدیمی است که معمولاً در قسمت شمالی ساختمان قرار میگرفت تا از نور مناسب خورشید بهره مند شود. این فضا با ویژگی هایی نظیر سقف بلند نورگیر مناسب و تزئینات ویژه از سایر بخشهای خانه متمایز می شد و به عنوان محل پذیرایی از مهمانان ویژه مورد استفاده قرار می گرفت. تزئینات شاه نشین شامل گچ بری با طرح های اسلیمی گل و بوته و نقوش هندسی، آینه کاری برای انعکاس نور و ایجاد فضایی روشن نقاشی های دیواری با موضوعات گل و مرغ شکارگاه و داستانهای شاهنامه و گره چینی به عنوان هنر تجاری با طرح های هندسی پیچیده بود. در وسط اتاق شاه نشین چوب گره چینی شده ای به نام “کند” قرار می گرفت که در ارتفاع حدود ۵۰ سانتی متری از سطح زمین قرار داشت و به عنوان جدا کننده فضا و تکیه گاه برای نشستن استفاده می شد. کند سلسله مراتب اجتماعی را در فضای شاه نشین نشان میداد افراد مسن تر و مهمانان ویژه در قسمت بالاتر و افراد جوان تر و سایرین در قسمت پایین تر می نشستند. عبور از کند نیز نوعی ادای احترام به افراد مسن تر و مهمانان ویژه محسوب میشد. شاه نشین علاوه بر کاربرد تشریفاتی، به عنوان فضایی برای استراحت و دورهمی های خانوادگی نیز مورد استفاده قرار می گرفت. فضای خنک و نورگیر آن، مکانی مناسب برای گذراندن اوقات فراغت در فصل تابستان بود.
اتاقهای جانبی شاه نشین
اتاق های جانبی شاه نشین که به آنها گوشواره نیز گفته میشود فضاهای کوچکتری در مقایسه با شاه نشین اصلی هستند که به عنوان فضاهای فرعی در خانه های سنتی ایرانی مورد استفاده قرار میگرفتند.
این اتاقها، بسته به نیاز ساکنین خانه نمی توانستند به عنوان اتاق استراحت اتاق کار با فضایی برای نگهداری وسایل شخصی به کار روند در برخی خانه ها به ویژه خانه های اعیانی و بزرگ اتاقهای جانبی شاه نشین نقش فضاهای خدماتی را ایفا میکردند. همچنین در این نوع خانه ها این اتاقها میتوانستند به فضاهای خصوصی برای افراد خاصی از خانواده تبدیل شوند از نظر معماری اتاقهای جانبی شاه نشین نقش مهمی در حفظ تقارن در نمای داخلی خانه ایفا می کردند که یکی از اصول اساسی طراحی در معماری سنتی ایرانی است. این اتاقها معمولاً دارای پنجره هایی بودند که نور طبیعی را به داخل فضا هدایت میکردند تزئینات آنها، اگرچه معمولاً ساده تر از تزئینات شاه نشین اصلی بود اما همچنان از عناصر معماری سنتی مانند گچبری و شیشه های رنگی در آنها استفاده می شد. کاربرد دقیق اتاقهای جانبی شاه نشین به اندازه و طراحی کلی خانه بستگی داشت. به طور کلی این اتاقها نقش مهمی در ایجاد فضاهای متنوع و کاربردی در خانه های سنتی ایرانی ایفا می کردند.
حیاط اندرونی
در معماری سنتی خانه های ایرانی حیاط اندرونی به عنوان فضایی خصوصی و دلنشین مختص زنان و افراد خانواده در بخش داخلی خانه قرار میگرفت. این حیاط مجزا از حیاط بیرونی که برای پذیرایی از مهمانان استفاده میشد.
حریم خصوصی بیشتری را فراهم میکرد حیاط اندرونی انگورستان ملک نیز از این قاعده مستثنی نبود و فضایی دلنشین با درختان توت و چنار و حوضی زیبا را در فصل تابستان ایجاد میکرد معماری این حیاط با تزئیناتی همچون گچ بری کاشی کاری و آینه کاری جلوه ای هنرمندانه داشت و در گذشته محل برگزاری مراسم های خانوادگی و دورهمی های خصوصی بود. طبق اطلاعات موجود حیاط اندرونی انگورستان ملک در ابتدا روباز بوده اما در زمان حاج محمد ابراهیم ملک التجار به دلیل برگزاری مراسم مذهبی در زمستان با تزئینات چوبی مسقف شد. این حیاط نمونه ای بارز از فضاهای خصوصی و دلنشین در معماری سنتی ایرانی است.
اتاق آینه کاری
این اتاق با آینه کاریهای ظریف و پرکار گچبریها و نقاشی های هنرمندانه فضایی مجلل و باشکوه را به نمایش می گذارد. آینه کاریهای این اتاق نمونه ای از هنر آینه کاری دوره قاجار است که با انعکاس نور فضایی روشن و دل باز ایجاد میکند. طبق اطلاعات موجود این اتاق به دستور ملک التجار برای پذیرایی از مهمانان ویژه ساخته شد. امروزه علاوه بر اینکه به عنوان یکی از جاذبه های اصلی انگورستان ملک برای بازدید گردشگران و علاقه مندان به معماری سنتی ایرانی مورد استفاده قرار میگیرد محل دفن حاج محمد ابراهیم ملک التجار و همسرشان نیز هست
یخچال
در معماری سنتی ایرانی یخچال فضایی زیرزمینی بود که برای نگهداری مواد غذایی فاسد شدنی در فصول گرم سال به کار می رفت. این فضا با استفاده از اصول مهندسی و معماری خاص دمای پایین تری نسبت به سایر بخشهای خانه داشت. یخچال ها معمولاً در زیرزمین قرار میگرفتند زیرا این بخش از خانه به دلیل عمق و تهویه مناسب خنک تر از سایر قسمتها بود برای حفظ دمای پایین از عایقهای حرارتی مانند کاهگل و خشت استفاده میشد که علاوه بر عایق بندی رطوبت را نیز کنترل میکردند تهویه مناسب از طریق بادگیرها یا سایر روشهای طبیعی جریان هوا را در داخل یخچال برقرار میکرد و از تجمع رطوبت و گرما جلوگیری میکرد یخچالها اغلب دارای ساختارهای پیچیده ای برای ذخیره یخ و مواد غذایی بودند در برخی موارد از یخهای زمستانی که در چاله های مخصوص نگهداری میشد برای خنک کردن یخچال استفاده میشد. علاوه بر نگهداری مواد غذایی یخچال ها در فصلهای گرم سال به عنوان محلی برای استراحت و فرار از گرما نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
اتاق سه دری، نه دری، پنج دری
در معماری سنتی ایرانی نام گذاری اتاقها اغلب بر اساس تعداد دهانه های رو به حیاط انجام میشد که اتاق های سه دری پنج دری و نه دری از جمله آنها هستند. این نام گذاری علاوه بر نشان دادن تعداد دهانه ها دارای تفاسیر نمادین نیز بود. اتاقهای سه دری با سه دهانه رو به حیاط معمولاً کوچک تر و خصوصی تر بوده و به عنوان اتاق خواب یا فضایی برای استراحت استفاده میشدند. این اتاقها با ابعاد تقریبی ۳ واحد در عرض و ۵ واحد در طول نورگیری و تهویه مناسبی داشتند و عدد سه در فرهنگ ایرانی نماد تعادل و ثبات است. اتاقهای پنج دری با پنج دهانه بزرگتر و عمومی تر بوده و به عنوان اتاق نشیمن یا مهمان استفاده میشدند. ابعاد این اتاقها تقریباً ۵ واحد در عرض و ۳ واحد در طول بود و به دلیل تعداد بیشتر پنجره ها نورگیری و تهویه بهتری داشتند. عدد پنج نیز نماد حواس پنج گانه انسان است. این اتاقها غالبا در بخش شاه نشین عمارت قرار میگیرند. اتاق های نه دری بزرگ ترین و باشکوه ترین اتاقها بوده و به عنوان تالار یا فضاهای مهم مورد استفاده قرار میگرفتند این اتاقها به دلیل وسعت و تعداد زیاد پنجره ها بسیار پرنور و مجلل بودند و با تزئیناتی مانند گچ بری آینه کاری و شیشه های رنگی آراسته می شدند. عدد نه نیز نماد کمال و تمامیت است و این اتاقها غالبا در اطراف حیاط قرار میگیرند. در معماری سنتی ایرانی توجه به نورگیری و تهویه طبیعی از اهمیت بالایی برخوردار بود و تعداد دهانه ها یا پنجره ها علاوه بر تأثیر بر نورگیری و تهیه نقش مهمی در زیبایی و شکوه معماری آنها داشت. اعداد سه پنج و نه علاوه بر نشان دادن تعداد دهانه ها دارای تفاسیر نمادین نیز هستند.
موزه اسناد
یکی از اتاقهای انگورستان ملک به موزهای برای نگهداری و معرفی بخشی از اسناد بهجامانده از خاندان ملکالتجار اختصاص یافته است. این موزه با همت و تلاش مستمر مجموعه انگورستان ملک و تحت تولیت و حمایت جناب آقای نجفی، در فروردین ۱۴۰۵ افتتاح شد.
پژوهش و ساماندهی این اسناد از سال ۱۳۹۷ و همزمان با اقداماتی مانند مرمت بنا و آفتزدایی آغاز شد. اسناد موجود در این فرایند بررسی، فهرستبندی و تفکیک شدند و بخشی از آنها در سال ۱۴۰۵ در موزه به نمایش درآمد. پژوهش بر روی این مجموعه همچنان ادامه دارد.
بخش قابل توجهی از اسناد به فعالیتهای تجاری محمد و محمدابراهیم ملکالتجار مربوط است و تجارت داخلی و خارجی آنان را بازتاب میدهد. در میان این اسناد، نامههای تجارتخانههایی که با خاندان ملک در ارتباط بودهاند، از جمله دیوید ساسون، و همچنین نمونههایی از بارنامههای دریایی دیده میشود. کالاهایی مانند تنباکو و تریاک از اقلام اصلی این تجارت بودهاند و بخشی از اسناد، مسیر انتقال کالا از اصفهان به بوشهر و سپس از طریق نمایندگان و وکلای تجاری خاندان ملک به مراکزی مانند بمبئی و لندن را نشان میدهند.
این اسناد تنها به فعالیتهای تجاری محدود نمیشوند و مدارکی درباره فعالیتهای اجتماعی و سیاسی خاندان ملک نیز در میان آنها وجود دارد؛ از جمله اسناد مرتبط با کمپانی مسعودیه و انجمن ولایتی. همچنین بسیاری از نامهها بر روی کاغذهای خارجی و دارای واترمارک نوشته شدهاند که گاه شامل نقشهایی مانند حیوانات یا نام و نشان شرکت تولیدکننده کاغذ است.
در کنار اسناد تجاری، مجموعهای از اجارهنامهها، مبایعهنامهها و مصالحهنامهها نیز نگهداری میشود. این اسناد شرعی، اطلاعاتی مانند طرفین قرارداد، مبلغ، تاریخ و شروط معامله را ثبت کردهاند و برخی از آنها به روستاها و املاکی مربوط میشوند که در گذشته در مالکیت خاندان ملکالتجار بوده و به اجاره واگذار میشدهاند.
مجموعه اسناد موزه انگورستان ملک، بخشی از فعالیتهای اقتصادی، اجتماعی و مالکیتی خاندان ملکالتجار را در قالب اسناد تاریخی به نمایش میگذارد و پژوهش درباره این مجموعه همچنان ادامه دارد.
