تحولات سیاسی و اقتصادی قرن نوزدهم میلادی، ساختار اقتصادی ایران را نیز دستخوش تغییر کرد. گسترش ارتباطات تجاری با کشورهای خارجی و ورود تدریجی ایران به مناسبات اقتصاد سرمایهداری، زمینه را برای شکلگیری روابط تجاری گستردهتر فراهم کرد. در این دوره، بازرگانان از مهمترین گروههای اقتصادی و اجتماعی شهرها بودند و از طریق تجارتخانههای خود، در خریدوفروش کالا در داخل ایران و ارتباط با بازارهای خارجی نقش داشتند.
در میان بازرگانان برجسته این دوره، محمدابراهیم ملکالتجار اصفهانی جایگاه ویژهای داشت. اسناد تجاری باقیمانده از او نشان میدهد که فعالیتهای اقتصادیاش به اصفهان محدود نبود و شبکهای از ارتباطات تجاری با مناطق و شرکتهای مختلف در خارج از ایران ایجاد کرده بود.
تجارتخانه ملکالتجار در زمینه مبادله طیف گستردهای از کالاها فعالیت داشت. از جمله کالاهای صادراتی آن میتوان به پسته، مغز بادام، ابریشم، زیره، محلوج، تخم خشخاش، مازوج، پشم و گندم اشاره کرد. در مقابل، کالاهایی مانند نبات، فلفل، دارچین، قهوه، فولاد، مس، شکر، شیشه و نیل در میان اقلام وارداتی قرار داشتند.
این فعالیتها، ملکالتجار را با مجموعهای از تجارتخانهها و بازرگانان ایرانی و خارجی مرتبط کرده بود؛ از جمله تجارتخانههای دیوید ساسون، لینچ و برادر، لیونگستن میور، هاتس و پسر و همچنین تجارتخانه و بازرگانانی مانند میرزا محمود کاشانی، محمدخلیل شیرازی و محمدمهدی حاجی علی بهبهانی.
با این حال، آنچه اهمیت این اسناد را بیشتر میکند، فقط تنوع کالاها یا نام شرکای تجاری نیست؛ این اسناد امکان مشاهده بخشی از شبکه واقعی روابط تجاری یک بازرگان بزرگ اصفهانی در دوره قاجار را فراهم میکنند؛ شبکهای که از اصفهان فراتر رفته و به بازارها و مراکز تجاری خارج از ایران متصل بوده است.
در ادامه، با بررسی اسناد تجاری باقیمانده از ملکالتجار، میتوان با شرکای تجاری، مسیرهای مبادله و کالاهایی که در این شبکه جابهجا میشدند، دقیقتر آشنا شد.
فضای تجاری ایران در دوره قاجار؛ بازاری میان تجار ایرانی و سرمایهگذاران خارجی
در فاصله سالهای ۱۸۰۰ تا ۱۹۱۴ میلادی، تجارت ایران تحت تأثیر تحولات اقتصادی و سیاسی گستردهای قرار گرفت. در این دوره، از یک سو ثروت برخی از بازرگانان افزایش یافت و از سوی دیگر فعالیتهای تجاری شکلهای متنوعتری پیدا کرد. بازرگانان از معدود گروههایی بودند که سرمایه و نقدینگی لازم برای فعالیت و سرمایهگذاری در بخشهای مختلف اقتصاد را در اختیار داشتند و به همین دلیل، در برابر گسترش سرمایه و فعالیت شرکتهای خارجی نیز قرار میگرفتند.
با افزایش حضور شرکتهای خارجی در بازار ایران، بازرگانان ایرانی واکنشهای متفاوتی نشان دادند. برخی از آنان توانستند در بازارهای خارجی فعالیت کنند و از تجارت بینالمللی سودهای قابل توجهی به دست آورند؛ در مقابل، گروهی دیگر به واسطه یا حقوقبگیر شرکتهای خارجی تبدیل شدند.
شرایط فعالیت تجار ایرانی نیز همیشه با شرکتهای خارجی یکسان نبود. کالاهای وارداتی مشمول مالیات و عوارض گمرکی بودند و بازرگانان ایرانی علاوه بر آن، در برخی موارد با پرداخت عوارض و هزینههای دیگری نیز مواجه میشدند. این وضعیت، در کنار گسترش نفوذ اقتصادی خارجی، شرایط دشواری را برای بخشی از تجار بومی ایجاد کرده بود.
در چنین فضایی، اصفهان یکی از مراکز مهم تولید و تجارت برخی کالاهای صادراتی ایران بود. برای نمونه، در نیمه دوم قرن نوزدهم، با کاهش تولید ابریشم و تغییر الگوی کشت، تولید و صادرات تریاک گسترش یافت و اصفهان در شمار مهمترین کانونهای تولید آن قرار گرفت.
این شرایط اقتصادی، زمینهای بود که بازرگانانی مانند محمدابراهیم ملکالتجار اصفهانی در آن فعالیت میکردند. بررسی اسناد تجاری او نشان میدهد که فعالیت اقتصادی وی تنها به بازار داخلی محدود نبود و تجارتخانهاش با مجموعهای از بازرگانان و شرکتهای ایرانی و خارجی در ارتباط بود. لازم به توضیح است که عنوان «ملکالتجار» از القاب شناختهشده تاجران پرنفوذ در ایران بود و برخورداری از آن نشاندهنده جایگاه اقتصادی و اجتماعی بالای صاحب لقب به شمار میرفت. برای آشنایی بیشتر با جایگاه این عنوان و پیشینه آن، میتوانید صفحه محمدابراهیم ملکالتجار را مطالعه کنید.
تجارت ملکالتجار با انگلیس
۱- ارتباط با کمپانی دیوید ساسون
یکی از مهمترین شرکای خارجی محمدابراهیم ملکالتجار، کمپانی دیوید ساسون بود؛ شرکتی که در تجارت خارجی، واردات و صادرات میان بریتانیا و ایران فعالیت داشت و در شهرهایی مانند بوشهر و اصفهان نیز نمایندگی تجاری داشت.
خاندان ساسون از بازرگانان یهودی بودند که ریشه آنان به بغداد بازمیگشت و بعدها در هند، انگلستان و چین نیز نفوذ تجاری گستردهای پیدا کردند. دیوید ساسون، فرزند ساسون بن صلاح، در سال ۱۸۲۸ میلادی از بغداد به بوشهر رفت و چند سال بعد، در سال ۱۸۳۲، همراه خانواده خود به بمبئی مهاجرت کرد. او در بمبئی فعالیتهای تجاری خود را گسترش داد و بهتدریج به اعتبار بینالمللی دست یافت.
کمپانی دیوید ساسون در تجارت تریاک هند و ایران با چین نیز فعالیت داشت و ساسونها از مالکان اصلی بانک شاهنشاهی ایران و انگلیس نیز به شمار میرفتند. نام این شرکت در واقع عنوان تجاری خاندان ساسون بود و برادران ساسون شرکت خود را به نام پدرشان ثبت کرده بودند.
رابطه خاندان ملک با کمپانی ساسون
ارتباط تجاری میان خاندان ملکالتجار و کمپانی دیوید ساسون از زمان محمد ملک آغاز شده بود و پس از درگذشت او، محمدابراهیم ملکالتجار این رابطه را ادامه داد.
اسناد باقیمانده نشان میدهد که این ارتباط صرفاً میان دو تجارتخانه در ایران نبود. مکاتبات مربوط به این همکاری از شهرهایی مانند بمبئی، لندن، بغداد و هنگکنگ انجام میشد و به زبانهای مختلفی از جمله عربی، فارسی، عبری و انگلیسی نوشته شده بود. مستر کرنافسکی نیز بهعنوان وکیل کمپانی ساسون، پیگیری امور مربوط به محمدابراهیم ملکالتجار را بر عهده داشت.
این اسناد تصویری از یک شبکه تجاری چندمرکزی ارائه میکنند که در آن کالا میان اصفهان، بوشهر، بمبئی و بازارهای خارجی جابهجا میشد و اشخاص مختلف در مراحل گوناگون معامله نقش داشتند.
تریاک؛ یکی از مهمترین کالاهای مبادلهشده
یکی از اصلیترین کالاهای مبادلهشده میان تجارتخانه ملک و کمپانی ساسون، تریاک بود.
ملکالتجار محمولههای تریاک را به مقاصدی مانند هنگکنگ، لندن، بصره و سایر شعب کمپانی ساسون ارسال میکرد. در برخی موارد، کمپانی ساسون تریاک را برای خرید شخصی دریافت میکرد و در موارد دیگر، بهعنوان نماینده ملکالتجار، مسئول فروش آن در لندن و مناطق دیگر میشد.
تصمیمگیری درباره فروش یا توقف فروش کالا نیز بدون اطلاع صاحب کالا انجام نمیشد. قیمت بازار باید بررسی میشد و برای فروش، اجازه صاحب کالا مورد نیاز بود.
از آنجا که تریاک در برابر گرما حساس بود، حملونقل آن معمولاً پیش از آغاز فصل تابستان انجام میشد. مسیر انتقال نیز چند مرحله داشت: ملکالتجار تریاک تولیدشده را پس از برداشت به شیراز میفرستاد؛ سپس کالا به حاج عبدالرسول اصفهانی تحویل داده میشد و از آنجا برای حاج عبدالرسول بوشهری، نماینده ساسون در بوشهر، ارسال میشد تا از طریق شبکه تجاری موجود به دیگر کشورها صادر شود.
این روند نشان میدهد که صادرات کالا تنها به رابطه میان فروشنده و خریدار محدود نبود، بلکه مجموعهای از بازرگانان و نمایندگان در شهرهای مختلف در انتقال و فروش آن نقش داشتند.
تریاکهای مختلف و ارزش متفاوت آنها
بازار تریاک، خود دارای انواع مختلفی بود و هر نوع کیفیت و قیمت متفاوتی داشت. در اسناد و اطلاعات مربوط به این تجارت، از انواعی مانند پتنه، مالوه، کهنه، بنارس، بیروغن و روغنی نام برده شده است.
تریاک بیروغن و خالص، به دلیل کیفیت بالاتر و قیمت بیشتر، طرفداران بیشتری داشت. همچنین تریاکهای صاف و بدون عیب و خالی از سنگ، به دلیل خلوص بالاتر با قیمتهای گزافتری به فروش میرسیدند.
از آنجا که تاجران معمولاً تریاک را بهصورت عمده و در بستهبندیهای بزرگ خریداری میکردند، برای فروش باقیمانده کالا در برخی موارد از حراج استفاده میشد. تریاک نیز به شکل قالبهای کشیده به فروش میرسید.
کمپانی ساسون برای استفاده از تریاک در تولید جوهر، به تریاک باکیفیت، بهویژه انواع ایرانی، علاقهمند بود. به همین دلیل، تریاک ممتاز ایرانی تقاضای زیادی داشت و حتی در برخی موارد پیش از آماده شدن برای عرضه، پیشفروش میشد.
وقتی یک کالا به موضوع انحصار تبدیل میشد
اسناد تجاری باقیمانده تنها درباره خریدوفروش کالاها نیستند؛ برخی از آنها نشان میدهند که تاجران گاهی برای دستیابی به انحصار یک کالا نیز مذاکره میکردند.
نمونهای از این موضوع در مکاتبات مربوط به سفارش چیت نوظهور پشتمشکی دیده میشود. محمدابراهیم ملکالتجار درخواست ۲۰۰ طاقه از این کالا را مطرح کرده بود و حاج علیاکبر شیرازی در پاسخ اعلام کرده بود که اگر ملکالتجار خواهان انحصار این کالا است، باید دستکم ماهانه ۲۰۰ طاقه برای مدت شش ماه سفارش دهد.
این مکاتبه کوتاه، نمونهای جالب از نحوه مذاکره تجاری در این شبکه است و نشان میدهد که روابط میان تاجران تنها به معاملات موردی محدود نمیشد و گاهی به تلاش برای ایجاد روابط انحصاری در تأمین کالا نیز میرسید.
رابطهای مبتنی بر اعتماد
مکاتبات میان کمپانی ساسون و تجارتخانه ملک نشاندهنده نوعی اعتماد متقابل در روابط تجاری است. در نامههای باقیمانده، عباراتی دیده میشود که بر تلاش برای حفظ منافع ملکالتجار و رفتار با اموال او همانند اموال شخصی تأکید دارد.
این موضوع در کنار سازوکار نمایندگی، فروش کالا در بازارهای خارجی و تصمیمگیری درباره زمان فروش، نشان میدهد که بخش مهمی از این شبکه بر اعتماد میان بازرگانان، نمایندگان و واسطهها استوار بوده است.
تجارت ملکالتجار تنها به تریاک محدود نبود
اگرچه تریاک یکی از مهمترین کالاهای مبادلهشده میان ملکالتجار و کمپانی ساسون بود، اسناد نشان میدهد که همکاری آنها دامنه گستردهتری داشت.
کمپانی ساسون به نمایندگی از محمدابراهیم ملکالتجار در تجارت کالاهایی مانند کتیرا، کاغذ تریاک، متقال و ناشور نیز مشارکت داشت. در بخش دیگری از این روابط، کالاهای ایرانی از جمله کتیرا، تریاک و قالی از طریق بنادر بوشهر و بمبئی به بازارهای جهانی، بهویژه لندن، صادر میشد.
در مقابل، کالاهایی مانند ساعت و لوازم جانبی ساعت، قند، شکر، کبریت، متقال، چیت، ظروف کشمیری، ناشور، مس تخته، طناب نخی و قلع از بازارهای جهانی تهیه و برای ملکالتجار به ایران ارسال میشد.
بنابراین، رابطه میان تجارتخانه ملک و کمپانی ساسون را نمیتوان صرفاً یک رابطه صادرات تریاک دانست؛ این ارتباط شامل صادرات مجموعهای از کالاهای ایرانی و واردات طیف متنوعی از کالاهای خارجی نیز بود.
نقش حاج علیاکبر شیرازی در این شبکه
در این شبکه تجاری، کمپانی حاج علیاکبر شیرازی و پسران نیز نقش مهمی بهعنوان واسطه میان کمپانی ساسون و محمدابراهیم ملکالتجار داشت. این مجموعه در تهران، لندن و منچستر شعبه داشت و فعالیت خود را از زمان محمد ملک آغاز کرده بود و پس از او با محمدابراهیم ادامه یافت.
این کمپانی از طرف ملکالتجار، کالاهای مختلف را در بازارهای جهانی، بهویژه لندن، عرضه میکرد و در مقابل، کالاهایی را که ملکالتجار سفارش میداد از این بازارها خریداری و به اصفهان ارسال میکرد.
در نتیجه، در تجارت ملکالتجار با ساسون، تنها دو طرف وجود نداشتند؛ بلکه نمایندگان و واسطههایی در شهرها و بازارهای مختلف در انتقال کالا، فروش محصولات و خرید کالاهای مورد نیاز تجارتخانه نقش داشتند.
۲. شرکت برادران لینچ؛ یکی دیگر از حلقههای شبکه تجاری ملکالتجار
شرکت برادران لینچ از سال ۱۲۷۵ق./۱۸۸۸م. فعالیت خود را آغاز کرد و با حمایت دولت بریتانیا، در توسعه مسیرهای حملونقل و تجارت در جنوب ایران نقش مهمی داشت. این شرکت با برقراری خط منظم کشتیرانی میان خرمشهر، اهواز و شوشتر و همچنین احداث مسیر ارتباطی اهواز–اصفهان که به «راه لینچ» شهرت یافت، بخشی از زیرساختهای جابهجایی کالا در جنوب ایران را در اختیار داشت.
برادران لینچ در شهرهای خرمشهر، اهواز، دزفول، شوشتر و همچنین در کاروانسرای سقاباشی اصفهان شعبه داشتند و تا سال ۱۳۸۰ق./۱۹۶۰م. به فعالیت تجاری خود در ایران ادامه دادند.
یکی از زمینههای همکاری این شرکت با بازرگانان ایرانی، صادرات کالا به بازارهای خارجی بود. شرکت لینچ به نمایندگی از تاجران ایرانی، از جمله محمدابراهیم ملکالتجار، محصولاتی مانند تریاک و کتیرا را به بازارهای جهانی، بهویژه لندن و هنگکنگ صادر میکرد.
لینچ؛ واسطهای میان ملکالتجار و ساسون
نقش شرکت برادران لینچ در شبکه تجاری ملکالتجار تنها به یک رابطه مستقیم تجاری محدود نمیشد. این شرکت در برخی معاملات، واسطه میان تجارتخانه ملک و کمپانی دیوید ساسون نیز بود.
برای نمونه، تریاک تولیدشده در مزارع ملکالتجار از طریق بندر ناصری به سوی هنگکنگ ارسال میشد تا به کمپانی ساسون تحویل داده شود. به این ترتیب، در یک معامله میتوانستند چند حلقه از شبکه تجاری ملکالتجار درگیر باشند: تولید در مزارع ملک، انتقال کالا از طریق مسیرهای داخلی، حمل از بنادر جنوبی و در نهایت ارسال به یکی از مراکز مهم تجارت خارجی.
این موضوع نشان میدهد که شبکه تجاری ملکالتجار ساختاری چندلایه داشت و شرکتهایی مانند لینچ میتوانستند همزمان شریک تجاری و واسطه میان دو مجموعه تجاری دیگر باشند.
کالاهای وارداتی و همکاری متقابل
تجارت میان ملکالتجار و شرکت لینچ تنها به صادرات محدود نبود. از جمله کالاهایی که ملکالتجار از این شرکت دریافت میکرد، قند و حلبی بود که به حواله عبدالحسین بهبهانی به بوشهر حمل میشد.
از سوی دیگر، همکاری میان دو طرف حتی به استفاده از فضاهای تجاری نیز میرسید. شرکت برادران لینچ اتاقی را از محمدابراهیم ملکالتجار برای فرآوری کتیرا اجاره کرده بود؛ محصولی که یکی از کالاهای مهم صادراتی ایران محسوب میشد.
بنابراین، رابطه ملکالتجار و شرکت لینچ تنها رابطه ساده خریدار و فروشنده نبود. صادرات کالا، واردات، حملونقل، واسطهگری و حتی اجاره فضای تجاری بخشی از این ارتباط را تشکیل میداد و همین تنوع، عمق شبکه تجاری ملکالتجار را نشان میدهد
۳. شرکت لیونگستن میور؛ رقابت بر سر تأمین کالا برای ملکالتجار
شرکت تجاری انگلیسی لیونگستن میور با گسترش فعالیتهای خود در بنادر جنوبی ایران، از جمله بندرعباس، بندر لنگه و بوشهر، روابط تجاری طولانیمدتی با خاندان ملک برقرار کرده بود. این ارتباط از زمان محمد ملک، پدر محمدابراهیم، آغاز شد و در دوره فعالیت محمدابراهیم ملکالتجار نیز ادامه پیدا کرد.
در دوره محمد ملک، کالاهایی مانند کتیرا و تریاک از طریق بوشهر برای این شرکت ارسال میشد تا در بازار لندن به فروش برسد. بنابراین، رابطه خاندان ملک با لیونگستن میور نیز مانند همکاری با ساسون، تنها به تجارت داخل ایران محدود نبود و بخشی از شبکه صادراتی آنها را به بازارهای خارجی متصل میکرد.
رقابت لیونگستن میور و ساسون برای تجارت با ملکالتجار
یکی از نکات جالب در اسناد مربوط به لیونگستن میور، رقابت این شرکت با کمپانی دیوید ساسون برای تأمین نیازهای تجاری محمدابراهیم ملکالتجار است.
مکاتبات میان شرکت لیونگستن میور و تجارتخانه ملک نشان میدهد که این رقابت تا حد زیادی بر سر کیفیت کالاها شکل گرفته بود. بهویژه در مورد پارچههایی مانند متقال و چیت، شرکت لیونگستن میور تلاش میکرد کیفیت محصولات خود را برتر از کالاهای ارائهشده توسط کمپانی ساسون نشان دهد.
این مکاتبات نشان میدهد که ملکالتجار در شبکه تجاری خود تنها به یک تأمینکننده خارجی وابسته نبود و شرکتهای مختلف برای تأمین کالاهای مورد نیاز تجارتخانه او با یکدیگر رقابت میکردند.
کالاهایی که ملکالتجار از لیونگستن میور درخواست میکرد
در کنار پارچه، کالاهای دیگری نیز در روابط تجاری میان دو طرف دیده میشود. مس تخته و کبریتهای رنگی، از جمله کبریتهای باروتی و گوگردی، از دیگر اقلامی بودند که محمدابراهیم ملکالتجار از این شرکت درخواست میکرد.
در نتیجه، اسناد مربوط به لیونگستن میور علاوه بر نشان دادن یکی دیگر از شرکای خارجی ملکالتجار، تصویری از رقابت میان شرکتهای خارجی برای جذب سفارشهای تجارتخانه ملک و تنوع کالاهای مورد نیاز او ارائه میکنند.
۴. کمپانی دیکسن؛ واسطهای در شبکه تجارت ملکالتجار
کمپانی دیکسن، با دفاتر مرکزی در لندن و منچستر، یکی دیگر از شرکتهای تجاری فعال در ایران در دوره قاجار بود. ارتباط این کمپانی با تجارتخانه ملکالتجار از زمان محمد صدر، پدر محمدابراهیم، آغاز شد و در ادامه گسترش پیدا کرد.
دیکسن در شبکه تجارت بینالمللی ملکالتجار، تنها یک شریک تجاری نبود و نقش واسطهای مهمی بر عهده داشت. این کمپانی از یک سو کالاهایی مانند نیل را مستقیماً برای ملکالتجار ارسال میکرد و از سوی دیگر، در انتقال کالاهای کمپانی دیوید ساسون به اصفهان نیز نقش داشت.
مسیر تجارت میان اصفهان، بوشهر و لندن
بر اساس اسناد، بخشی از مسیر جابهجایی کالا در این شبکه از بوشهر به شیراز و سپس اصفهان امتداد داشت.
در میان کالاهای مبادلهشده، به نظر میرسد تریاک مهمترین کالای صادراتی تجارتخانه محمدابراهیم ملکالتجار به کمپانی دیکسن بوده است. حمل این کالا به لندن توسط حاج عبدالرسول بوشهری، وکیل ملکالتجار، انجام میشد.
بنابراین، همانند رابطه ملک با ساسون و لینچ، در اینجا نیز با شبکهای از بازرگانان، وکلا و واسطهها روبهرو هستیم که انتقال کالا از اصفهان به بازارهای خارجی را امکانپذیر میکردند.
تجارت بینالمللی چه هزینههایی داشت؟
مکاتبات میان تجارتخانه ملک و کمپانی دیکسن اطلاعات جالبی درباره هزینههای جانبی تجارت نیز ارائه میکنند. ارتباط تجاری میان اصفهان و بوشهر، و از آنجا با بازارهای خارجی، هزینههای مختلفی به همراه داشت؛ از جمله:
- هزینه جوهرکشی
- هزینههای گمرکی
- کرایه حمل کالا
- حقالزحمه دلالان
- هزینه تلگراف میان منچستر و اصفهان
- هزینه تمبر دولتی
- هزینه بیمه محصولات
وجود چنین هزینههایی در اسناد نشان میدهد که تجارت بینالمللی در آن دوره مجموعهای از هزینههای مستقیم و غیرمستقیم را دربرمیگرفت و برای انتقال یک محموله از محل تولید تا بازار نهایی، افراد و خدمات متعددی درگیر بودند.
تجارت با آلمان؛ ارتباط با تجارتخانه رابرت ونکهاوس و شرکاء
در کنار روابط تجاری ملکالتجار با شرکتهای انگلیسی، اسناد نشان میدهد که تجارتخانه او با رابرت ونکهاوس و شرکاء نیز ارتباط تجاری داشته است. این تجارتخانه با داشتن شعبههایی در تهران، در تبادلات تجاری میان ایران و اروپا در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم فعال بود و همکاری خود را با محمدابراهیم ملکالتجار آغاز کرد.
بخش قابل توجهی از مکاتبات میان دو تجارتخانه به وضعیت بازار و تغییرات قیمت کالاهای صادراتی ایران در بازار هامبورگ اختصاص داشت. از جمله کالاهایی که در این مکاتبات درباره آنها اطلاعات ارائه میشد میتوان به صمغ عربی، کندر، زدو، آنغوزه، کشمش سلطانیه، انواع پوست و پشم، موم عسل و مغز بادام اشاره کرد.
در مقابل، تجارتخانه ونکهاوس کالاهای مختلفی را از اروپا برای فروش در ایران ارسال میکرد. در میان این کالاها مواردی مانند چرخ خیاطی، تجهیزات تلفن، فشنگ، چراغ، صابون عطری، انواع پارچه، قند، دارو، ارسی، نیل، دستکش، کمربند و ماشین خط دیده میشود.
محمدابراهیم ملکالتجار پس از فروش این کالاها در اصفهان و تهران، صورتحساب فروش آنها را برای تجارتخانه ونکهاوس ارسال میکرد تا معاملات در دفاتر این شرکت در هامبورگ ثبت شود.
از هامبورگ تا اصفهان؛ نقش غلامحسین ملکالتجار
در این شبکه تجاری، حاج غلامحسین ملکالتجار، تاجر بوشهری، نقش واسطهای مهمی میان تجارتخانه ونکهاوس و محمدابراهیم ملکالتجار داشت.
کالاهایی که از هامبورگ به ایران ارسال میشدند، معمولاً به حواله غلامحسین ملکالتجار و از طریق بندر بوشهر وارد کشور میشدند. پس از دریافت کالا در بوشهر، او محمولهها را برای محمدابراهیم ملکالتجار به اصفهان ارسال میکرد.
محمدابراهیم نیز با توجه به درخواست تجارتخانه ونکهاوس، بخشی از کالاهای دریافتی را از اصفهان به تهران منتقل میکرد. به این ترتیب، مسیر تجارت در این بخش را میتوان به شکل ساده چنین ترسیم کرد:
هامبورگ → بوشهر → اصفهان → تهران
این مسیر نشان میدهد که تجارتخانه ملکالتجار تنها در واردات کالا نقش نداشت، بلکه در توزیع و فروش کالاهای اروپایی در بازارهای داخلی ایران نیز فعال بود.
خریدهای شخصی ملکالتجار از ونکهاوس
همه معاملات میان دو طرف الزاماً برای تجارتخانه و با هدف فروش مجدد کالا انجام نمیشد. اسناد نشان میدهد که محمدابراهیم ملکالتجار بهصورت شخصی نیز کالاهایی از تجارتخانه ونکهاوس خریداری میکرد؛ از جمله پارچه مخمل کبریتی، پارچههای نازک، قند ماشینی و انواع نیل.
این بخش کوچک از اسناد، در کنار معاملات عمده، نشان میدهد که ارتباط میان دو تجارتخانه میتوانست هم شامل معاملات تجاری و توزیع کالا باشد و هم خریدهای شخصی ملکالتجار را دربرگیرد.
تجارت با هلند؛ همکاری با کمپانی هاتس و پسر
یکی دیگر از شرکای خارجی تجارتخانه ملکالتجار، کمپانی هاتس و پسر بود. این شرکت هلندی با گسترش فعالیتهای خود در ایران، در شهرهایی مانند شیراز، اصفهان، تهران، بوشهر، بصره و سلطانآباد شعبه داشت و در روابط تجاری میان ایران و هلند نقش فعالی ایفا میکرد.
همکاری این کمپانی با خاندان ملک از زمان محمد ملک آغاز شد و پس از او، در دوره محمدابراهیم ملکالتجار نیز ادامه پیدا کرد.
در دوره محمد ملک، هاتس و پسر برخی کالاها، از جمله انواع پارچه مانند ناشور و چیت را برای تجارتخانه او خریداری میکرد. در مقابل، محمد ملک کالاهایی مانند تریاک و کتیرا را برای فروش در اختیار این شرکت قرار میداد.
این ارتباط در دوره محمدابراهیم نیز ادامه یافت و دامنه کالاهای مبادلهشده میان دو طرف شامل تریاک، کتیرا و پارچه بود. بخشی از این کالاها از طریق کمپانی هاتس و پسر برای فروش در بازارهای خارجی، بهویژه لندن و هنگکنگ، ارسال میشد.
در نتیجه، هاتس و پسر نیز مانند برخی دیگر از شرکای خارجی ملکالتجار، در شبکهای قرار داشت که اصفهان را از طریق واسطههای تجاری و بنادر جنوبی به بازارهای بینالمللی متصل میکرد و در صادرات کالاهای ایرانی به بازارهای خارجی نقش داشت.
تجارت با عثمانی؛ مسیر استانبول در شبکه تجاری ملکالتجار
استانبول یکی از مسیرهای مهم تجارت میان ایران و اروپا در دوره قاجار بود. تجارتخانه خاندان ملک نیز از همین مسیر در ارتباط با بازارهای خارج از ایران قرار داشت. محمد صدر، پدر محمدابراهیم ملکالتجار، همراه با بازرگانانی مانند میرزا محمدشفیع اصفهانی و میرزا علیاکبر اصفهانی از پیشگامان این شبکه تجاری بودند.
در دوره محمدابراهیم ملکالتجار، بخش مهمی از تجارت از مسیر استانبول و با همکاری میرزا محسن اصفهانی، معتمدالتجار انجام میشد. محمدابراهیم کالاهایی را که از عراق خریداری میکرد، برای فروش در استانبول در اختیار معتمدالتجار قرار میداد.
از جمله کالاهای ارسالشده در این مسیر میتوان به:
- تنباکو
- فرش
- سجاده
- ساروق
- پارچه
اشاره کرد. در مقابل، قلیان نیز از جمله کالاهایی بود که میرزا محسن اصفهانی برای محمدابراهیم ملکالتجار ارسال میکرد.
مسیرهای انتقال کالا به استانبول
اسناد نشان میدهد کالاها برای رسیدن به استانبول از چند مسیر مختلف جابهجا میشدند. بخشی از محمولهها از مسیر رشت، انزلی و بادکوبه و بخشی دیگر از مسیر تبریز و طرابوزان به استانبول میرسیدند.
در تجارت تنباکو نیز مسیرهای دریایی اهمیت داشتند. محمدرضا تاجر کازرونی مسئولیت حمل تنباکوی محمدابراهیم ملکالتجار را بر عهده داشت و این کالا را از بوشهر به بندر پورت سعید و سپس به ازمیر و بیروت ارسال میکرد.
ارسال تنباکوی محمدابراهیم به مارسی نیز از طریق معتمدالتجار انجام میشد.
بنابراین، شبکه تجاری ملکالتجار در این بخش تنها به یک مسیر محدود نبود و کالاهای او از طریق مسیرهای زمینی و دریایی متعدد میان اصفهان، بنادر جنوبی ایران، عراق، استانبول و دیگر مراکز تجاری منطقه جابهجا میشدند.
تجارت ملکالتجار با بغداد، نجف، کربلا و بیروت
شبکه تجاری محمدابراهیم ملکالتجار تنها به ایران و کشورهای اروپایی محدود نمیشد. اسناد نشان میدهد که او با بازرگانان و نمایندگان مختلفی در بغداد، نجف، کربلا و بیروت نیز ارتباط تجاری داشت و کالاهای گوناگونی را از طریق این شبکه میان ایران و بازارهای منطقه جابهجا میکرد.
تجارت با نجف و کربلا؛ از کرمانشاه تا عتبات
کالاهایی که محمدابراهیم ملک برای نجف و کربلا ارسال میکرد، عمدتاً از مسیر کرمانشاه جابهجا میشدند. در این مسیر، حاج محمدکاظم طباطبایی، تاجر ساکن بغداد، بهعنوان یکی از واسطههای تجاری ملک فعالیت میکرد.
از جمله کالاهایی که محمدابراهیم برای ارسال به نجف و کربلا در اختیار او قرار میداد، میتوان به گز انگبین، حلویات و چادر اشاره کرد.
در کنار حاج محمدکاظم طباطبایی، حاج عبدالعظیم، تاجر اصفهانی، نیز از شرکای تجاری محمدابراهیم ملک بود و در جابهجایی کالا به عتبات عالیات نقش داشت. او کالاهایی مانند عباهای نائینی و کوپایی، چادر، خرما و میوه را از کرمانشاه به نجف و کربلا ارسال میکرد؛ بخش قابل توجهی از این محمولهها برای حاج عبدالمحسن شلاش فرستاده میشد.
در برخی موارد نیز محمدابراهیم ملک از حاج عبدالعظیم درخواست میکرد که برنج برای او تهیه و جهت فروش ارسال کند.
نمایندگان ملکالتجار در عراق
بخش دیگری از شبکه تجاری ملک در عراق از طریق نمایندگان او فعالیت میکرد. حسین محمود، تاجر مقیم عراق، یکی از این نمایندگان بود که در شهرهای بروجرد و خرمآباد به خریدوفروش تریاک میپرداخت و این کالا را از طرف محمدابراهیم ملک به فروش میرساند.
قالی نیز از جمله کالاهایی بود که از ایران به عراق ارسال میشد. در مقابل، مسیر اصلی انتقال کالا از بغداد به اصفهان از طریق قم و سپس عراق انجام میگرفت.
از دیگر چهرههای حاضر در این شبکه، حسین آقا خوانساری بود که بهعنوان یکی از تأمینکنندگان گندم مورد نیاز حاج محمدابراهیم ملک شناخته میشد. همچنین محمدتقی خوانساری مسئولیت فروش قالیچههای محمدابراهیم ملک در عراق را بر عهده داشت.
این روابط نشان میدهد که فعالیت تجاری ملکالتجار در عراق تنها به یک معامله یا یک شهر محدود نبود؛ بلکه مجموعهای از نمایندگان، تأمینکنندگان و فروشندگان در نقاط مختلف، کالاهای او را جابهجا یا در بازارهای منطقه عرضه میکردند.
از اصفهان و بوشهر تا بیروت و استانبول
یوسف بیضون، تاجر دیگری بود که تجارت محمدابراهیم ملک در بیروت از طریق او انجام میشد. ارتباط این دو نیز سابقهای در دوره محمد صدر، پدر محمدابراهیم، داشت و پس از او ادامه پیدا کرد.
محمدابراهیم کالاهایی مانند تنباکو و ابریشم را از مسیرهای مختلف به بیروت ارسال میکرد. یکی از این مسیرها از بوشهر میگذشت و در آن حاج محمدرضا، تاجر کازرونی، نقش واسطه را بر عهده داشت. مسیرهای دیگری نیز از رشت و باطوم یا اهواز و بندر ناصریه عبور میکردند.
یوسف بیضون پس از دریافت کالاها در بیروت، آنها را در بازارهای حلب و استانبول به فروش میرساند.
به این ترتیب، در این بخش از شبکه تجاری ملکالتجار، مسیرهایی که از اصفهان و دیگر نقاط ایران آغاز میشدند، از طریق بوشهر، کرمانشاه، بغداد و بیروت به بازارهای مهم منطقهای مانند نجف، کربلا، حلب و استانبول متصل میشدند.
تجارت ملکالتجار با هند؛ از مدرس و کلکته تا بمبئی
ارتباط تجاری محمدابراهیم ملکالتجار با هند، بخش مهمی از شبکه گسترده تجاری او را تشکیل میداد. در این شبکه، کلکته، مدرس و بمبئی از مهمترین مراکز ارتباطی بودند و تجارت با این شهرها از طریق چندین تجارتخانه و بازرگان انجام میشد.
تجارت با کلکته و مدرس
تجارت محمدابراهیم ملکالتجار با دو شهر کلکته و مدرس عمدتاً از طریق میرزا علیمحمد موسوی و میرزا مهدی اصفهانی انجام میشد. تجارتخانه میرزا مهدی اصفهانی و پسران، که در کلکته و مدرس شعبه داشت، وظیفه تأمین بخشی از کالاهای مورد نیاز تجارتخانه ملک را بر عهده داشت.
از جمله مهمترین کالاهایی که از طریق این تجارتخانه به اصفهان میرسید، انواع نیل باکیفیت بود. این کالا با واسطهگری محمدرضا، تاجر کازرونی، از بوشهر به اصفهان ارسال میشد.
اسناد همچنین جزئیاتی درباره نحوه بستهبندی نیل در آن دوره ارائه میکنند. نیل مرغوب معمولاً در مناطقی با آبوهوای معتدل و رطوبت مناسب کشت میشد. پس از برداشت، مقدار اندکی خاک به آن افزوده و محصول به صورت خرواری بستهبندی میشد؛ شیوهای که باعث کاهش وزن محموله و در نتیجه کاهش هزینههای گمرکی میشد.
چای نیز از دیگر کالاهای مهمی بود که از طریق این تجارتخانه از هند به ایران ارسال میشد.
میرزا علیمحمد موسوی و تجارت کالاهای هندی
تجارتخانه حاجی میرزا علیمحمد موسوی و پسران نیز در کلکته مستقر بود و در تأمین کالاهای مورد نیاز محمدابراهیم ملکالتجار فعالیت داشت. از جمله کالاهای ارسالی این تجارتخانه میتوان به نیل و چای اشاره کرد.
کالاهای این تجارتخانه از طریق بندر بوشهر به شیراز و سپس به اصفهان منتقل میشدند.
مکاتبات میان دو طرف نیز عمدتاً درباره قیمت روز کالاهایی مانند نیل بنگال، نیل مدرس، چای لبزر و قلمکار بود. شواهد موجود نشان میدهد بخش عمده نیلی که برای محمدابراهیم ارسال میشد، از مناطق بیهار و جنوب بنگال تأمین میشد.
تجارت با بمبئی؛ یکی از مهمترین مراکز شبکه تجاری ملکالتجار
بخش گستردهتری از ارتباط محمدابراهیم ملکالتجار با هند از طریق بمبئی صورت میگرفت. در این شبکه، تجارتخانههای حاج محمد و حاج محمدهادی دهدشتی، محمدمهدی حاجی علی بهبهانی (معتمدالتجار)، محمدرضا دهدشتی، محمدخلیل شیرازی، محمدباقر شیرازی و محمدکاظم شیرازی با تجارتخانه ملک ارتباط داشتند.
در میان این بازرگانان، محمدخلیل شیرازی امور تجاری خود را به برادر بزرگترش، محمدباقر شیرازی، واگذار کرده و او را بهعنوان نماینده خود معرفی کرده بود.
نیل و پارچه؛ کالاهای مهم وارداتی از بمبئی
از مهمترین کالاهایی که از این شبکه برای محمدابراهیم ملک ارسال میشد، انواع نیل، بهویژه نیل بنگالی و مدرسی، و انواع پارچه مانند قلع، قلمکار و چهلواری بود.
این کالاها گاهی مستقیماً به محمدابراهیم فروخته میشدند و در برخی موارد نیز به صورت امانت برای فروش در بازارهای ایران در اختیار او قرار میگرفتند.
رابطه تجاری دو طرف تنها به واردات کالا محدود نبود. تریاک نیز از جمله کالاهایی بود که محمدابراهیم برای فروش در اختیار این شبکه قرار میداد و با هماهنگی حاج عبدالرسول بوشهری به مقصد هنگکنگ ارسال میشد.
کالاهای تجارتخانههای دهدشتی در بمبئی نیز عمدتاً از طریق بندر بوشهر و به وسیله حاج عبدالکریم و حاج عبدالرضا دهدشتی، فرزندان محمدرضا دهدشتی، برای محمدابراهیم ارسال میشد.
در کنار این کالاها، شال کشمیری نیز از طریق محمدرضا کازرونی برای ملک ارسال میشد و میان این دو تاجر، دادوستد شیشه نیز وجود داشت.
مسیر لندن تا اصفهان؛ تجارت از طریق بمبئی و بوشهر
محمدباقر شیرازی نیز از دیگر بازرگانانی بود که با محمدابراهیم ملکالتجار ارتباط تجاری داشت. تجارتخانه او کالاهایی مانند چای و انواع نیل، از جمله نیل بنگالی، مدرسی، ناله و هودی را برای فروش در اختیار ملک قرار میداد.
پارچههایی که در این شبکه معامله میشدند، معمولاً از لندن به بمبئی، سپس بوشهر و در نهایت اصفهان منتقل میشدند.
با این حال، در یکی از مکاتبات، محمدباقر شیرازی امکان دیگری را نیز به محمدابراهیم پیشنهاد کرد: ارسال مستقیم کالا از لندن به بوشهر، بدون آنکه کالا ابتدا از بمبئی عبور کند. این پیشنهاد نشان میدهد که مسیرهای تجاری در شبکه ملکالتجار ثابت نبودند و با توجه به شرایط، امکان تغییر مسیر و کوتاهتر کردن زنجیره انتقال کالا وجود داشت.
تجارتخانه محمدمهدی حاجی علی بهبهانی؛ شبکهای از کالاهای متنوع
یکی دیگر از شرکای مهم محمدابراهیم در بمبئی، محمدمهدی حاجی علی بهبهانی، معتمدالتجار بود. ارتباط این تجارتخانه با خاندان ملک از زمان محمد صدر آغاز شده بود.
در دوره محمد صدر، این تجارتخانه کالاهایی مانند محلوج، تریاک و تنباکو را به فروش میرساند. این همکاری در دوره محمدابراهیم نیز ادامه یافت و تجارتخانه بهبهانی مسئولیت فروش کالاهایی مانند تریاک، ابریشم و مغز بادام محمدابراهیم را بر عهده داشت.
در مقابل، این تجارتخانه طیف بسیار متنوعی از کالاها را برای فروش یا تأمین نیازهای محمدابراهیم تهیه و ارسال میکرد؛ از جمله:
محلوج، تریاک، تنباکو، دارچین، فلفل، زردچوبه، پارچه، مس تخته، میوه، روسری، بیسکویت، پوشاک، قلمکار، چراغ فتیلهای، کلهقند، شال کشمیری، مربای آمله، قلع، ابریشم، شکر، ورقه حلبی و قلع، رومیزی پشمی، جبه گلدار، کاغذ رقعه، کاغذ خطی، کاغذ روغنی، کفش، دستمال ابریشمی، عطر و صابون، لباس زنانه ابریشمی فرنگی، اطلس رنگارنگ، قطیفه مردانه، زری، شال و توربند.
این کالاها در فاصله سالهای ۱۳۱۷ تا ۱۳۲۱ق. بهطور مداوم برای تجارتخانه محمدابراهیم ملک ارسال میشدند.
بخش قابل توجهی از این کالاها از طریق محمدعلی شیرازی در بوشهر به دست ملکالتجار میرسید.
محمدکاظم شیرازی و تأمین نیل و چای
محمدکاظم شیرازی نیز از دیگر تاجران مقیم بمبئی بود که با تجارتخانه ملک ارتباط داشت. او نیل و چای مورد نیاز تجارتخانه محمدابراهیم را تأمین میکرد و این کالاها را از طریق بوشهر و شیراز و به وسیله حاج میرزا علیمحمد برای او ارسال میکرد.
نتیجهگیری
محمدابراهیم ملکالتجار یکی از بازرگانان برجستۀ دورۀ قاجار بود که توانسته بود شبکۀ گستردهای از روابط تجاری را در داخل و خارج از ایران شکل دهد. اسناد بررسیشده نشان میدهد که فعالیتهای تجاری او تنها به بازارهای داخلی محدود نبود و ارتباطات گستردهای با تاجران ایرانی مقیم هند، عراق و دیگر مناطق و همچنین با شرکتهای تجاری اروپایی داشت.
بخش مهمی از فعالیتهای تجاری ملکالتجار بر صادرات کالاهای ایرانی، بهویژه تریاک، استوار بود. او با بهرهگیری از شبکهای از تاجران، نمایندگان و واسطههای تجاری، محصولات خود را از شهرهایی مانند اصفهان و شیراز به بنادر جنوبی و سپس به بازارهای بینالمللی منتقل میکرد. مقصد بخشی از این کالاها بازارهایی همچون لندن، هنگکنگ و دیگر مراکز تجاری بود. در مقابل، کالاهای مختلفی مانند پارچه، فلزات، ادویهجات، نیل، چای و دیگر اقلام مورد نیاز بازار ایران از طریق همین شبکه به اصفهان وارد میشد.
شبکۀ تجاری محمدابراهیم ملکالتجار از تاجران و تجارتخانههای متعددی تشکیل میشد. در هند، خانوادههای دهدشتی و شیرازی و تجارتخانههایی مانند تجارتخانۀ محمدمهدی حاجی علی بهبهانی با او همکاری داشتند. در عراق نیز تاجران و نمایندگانی همچون حسین محمود و عبدالمحسن شلاش در جابهجایی و فروش کالاهای او نقش داشتند. در بیروت نیز یوسف بیضون از جمله تاجران مرتبط با تجارت ملک بود. در کنار این تاجران ایرانی و منطقهای، شرکتهای اروپایی مانند دیوید ساسون، برادران لینچ و هاتس و پسر نیز در بخشهای مختلف این شبکۀ تجاری حضور داشتند.
بررسی این روابط نشان میدهد که تجارت ملکالتجار بر یک مسیر ساده و مستقیم استوار نبود؛ بلکه مجموعهای از تاجران، نمایندگان، دلالان و شرکتهای تجاری در نقاط مختلف، انتقال، فروش و خرید کالاها را بر عهده داشتند. این شبکه به محمدابراهیم ملک امکان میداد تا میان بازار اصفهان و مراکز مهم تجاری در هند، عراق، اروپا و دیگر مناطق ارتباط برقرار کند و کالاهای خود را به بازارهای مختلف برساند.
در مجموع، اسناد موجود تصویری از یک شبکۀ تجاری پیچیده و چندلایه ارائه میکنند که در آن صادرات کالاهای ایرانی و واردات کالاهای مورد نیاز بازار داخلی در کنار یکدیگر قرار داشت. این شبکه، دسترسی ملکالتجار به بازارهای مختلف را امکانپذیر میکرد و به او اجازه میداد از ظرفیت تاجران و تجارتخانههای مستقر در مراکز مهم تجاری برای توسعۀ فعالیتهای خود استفاده کند.
بااینحال، اسناد تجاری موجود هنوز ظرفیت زیادی برای پژوهشهای بیشتر دارند. بررسی دقیقتر این اسناد میتواند اطلاعات بیشتری دربارۀ حجم و نوع کالاهای صادراتی و وارداتی ملکالتجار، نحوۀ ارتباط او با تجار و شرکتهای خارجی و همچنین نقش دولت در حمایت یا ایجاد محدودیت برای فعالیتهای تجاری او آشکار کند. مقایسۀ شبکۀ تجاری محمدابراهیم ملکالتجار با شبکۀ دیگر بازرگانان همعصر او نیز میتواند شناخت دقیقتری از جایگاه این تاجر و اهمیت فعالیتهای اقتصادی او در تجارت ایران در دورۀ قاجار فراهم آورد.
درباره منابع و اسناد این مقاله
اطلاعات ارائهشده در این مقاله بر اساس یک پژوهش دانشگاهی با عنوان بررسی اسناد تجاری باقیمانده از محمدابراهیم ملکالتجار تدوین شده است. جهت بررسی منابع استفاده شده میتوانید اصل مقاله را مطالعه نمایید. شایان ذکر است از آنجا که مجموعه اسناد متعلق مرتبط با ملکالتجار بسیار گسترده است و بخش قابل توجهی از آنها هنوز در مراحل اولیه آرشیوبندی، پاکسازی و بررسی قرار دارد، شناسایی و مطالعه همه اسناد زمانبر است. همچنین دستنویس بودن بسیاری از اسناد و دشواری خوانش و بررسی آنها، روند استخراج اطلاعات را پیچیدهتر میکند.
بنابراین، مطالب ارائهشده در این مقاله را باید بر اساس اسناد بررسیشده تا زمان انجام پژوهش در نظر گرفت. با شناسایی و بررسی اسناد جدید، ممکن است اطلاعات تازهای درباره روابط تجاری ملکالتجار به دست آید و برخی جزئیات این روایت در آینده تکمیل یا اصلاح شود.
